شیمی‌درمانی و درمان‌های دارویی
شیمی‌درمانی، درمان هدفمند، ایمنی‌درمانی و هورمون‌درمانی چهار راه دارویی درمان سرطان‌اند. اینجا فرق آن‌ها، روش دادنشان و عوارض رایجشان را به زبان ساده می‌خوانید.
درمان دارویی سرطان چیست؟
وقتی دارویی در بدن می‌چرخد و به سلول‌های سرطانی در هر جا می‌رسد، به آن درمان دارویی یا سیستمیک می‌گویند. چهار گروه اصلی این درمان‌ها عبارت‌اند از:
- شیمی‌درمانی: داروهایی که سلول‌های سریع‌الرشد را می‌کشند یا رشدشان را متوقف می‌کنند. چون سلول‌های سالم سریع‌الرشد، مثل سلول‌های دهان، روده و ریشهٔ مو هم ممکن است آسیب ببینند، عوارضی مثل زخم دهان، تهوع و ریزش مو پیش می‌آید.
- درمان هدفمند: داروهایی که پروتئین‌های مشخصی را هدف می‌گیرند که به رشد و پخش شدن سلول سرطانی کمک می‌کنند. برخلاف شیمی‌درمانی که هر سلول سریع‌الرشد را درگیر می‌کند، اینجا هدف مشخص‌تر است. معمولاً قبل از انتخاب دارو باید در سلول‌های سرطانی «هدف» آزمایش شود (آزمایش بیومارکر).
- ایمنی‌درمانی: درمانی که به سیستم ایمنی کمک می‌کند سرطان را بهتر بشناسد و بجنگد. انواعی دارد مثل مهارکننده‌های ایست‌بازرسی ایمنی و پادتن‌های ساخت آزمایشگاه.
- هورمون‌درمانی: رشد سرطان‌هایی را کند یا متوقف می‌کند که برای رشد به هورمون نیاز دارند، یعنی بعضی سرطان‌های پستان و پروستات.
این صفحه فقط روش‌ها را معرفی می‌کند. هیچ‌کدام برای همه سرطان‌ها مناسب نیست و بدون نظر پزشک نباید دنبال دارو رفت.
این درمان‌ها برای چه کسانی است؟
نوع سرطان، پیشرفت آن، آزمایش‌های بیومارکر، سابقهٔ درمان قبلی و بیماری‌های همراه مثل دیابت و بیماری قلبی در انتخاب درمان نقش دارند. این درمان‌ها اغلب با جراحی یا پرتودرمانی ترکیب می‌شوند: گاهی پیش از آن‌ها برای کوچک کردن تومور و گاهی بعد از آن‌ها برای از بین بردن سلول‌های باقی‌مانده. برای سرطان‌های خون هم از آن‌ها استفاده می‌شود.
چگونه تشخیص و انتخاب می‌شود؟
پیش از شروع، پزشک نوع سرطان و مرحلهٔ آن را از روی گزارش پاتولوژی و تصویربرداری مشخص می‌کند. برای درمان هدفمند و ایمنی‌درمانی ممکن است آزمایش بیومارکر روی نمونهٔ تومور یا خون لازم باشد، چون بعضی داروها فقط وقتی اثر دارند که سلول‌های سرطانی نشانهٔ مشخصی داشته باشند. وضعیت کلی، آزمایش خون و بیماری‌های همراه شما هم بررسی می‌شود.
درمان چگونه انجام می‌شود؟
- شیوهٔ دادن دارو: شیمی‌درمانی بیشتر از راه سرم (وریدی) داده می‌شود، ولی ممکن است خوراکی، تزریقی، یا از راه‌های دیگر باشد. درمان هدفمند اغلب قرص یا کپسول است و بعضی انواعش وریدی است. ایمنی‌درمانی معمولاً وریدی است و گاهی خوراکی یا موضعی. برای سرم‌های مکرر ممکن است کاتتر یا پورت (دیسک کوچک زیر پوست) گذاشته شود.
- محل: شیمی‌درمانی و ایمنی‌درمانی ممکن است در بیمارستان یا به‌صورت سرپایی در مراکز درمانی انجام شود. بسیاری از جلسات سرپایی است و بستری لازم ندارد. اینکه جلسات شما کجا و چطور انجام می‌شود را از تیم درمان بپرسید.
- برنامه: جدول زمانی درمان خیلی متفاوت است. اغلب درمان به‌صورت دوره (سیکل) است: مدتی درمان و بعد مدتی استراحت تا بدن بازسازی شود. جلسه‌ای را به میل خودتان حذف نکنید؛ اگر عارضه‌ای پیش آمد، پزشک برنامه را تنظیم می‌کند.
- ترکیب: سلول‌های سرطانی ممکن است به یک داروی هدفمند مقاوم شوند. به همین دلیل گاهی چند دارو یا درمان با هم ترکیب می‌شود.
عوارض رایج و پیگیری
- شیمی‌درمانی: خستگی (شایع‌ترین عارضه)، تهوع، زخم دهان، ریزش مو، مشکلات تغذیه. داروی پیشگیری از تهوع وجود دارد؛ از تیم درمان بخواهید. کاهش گلبول‌های سفید خطر عفونت را بالا می‌برد و آزمایش خون برای پایش آن انجام می‌شود.
- درمان هدفمند: اسهال و مشکلات کبدی شایع‌ترین‌اند. فشار خون بالا، مشکلات پوست و ناخن، زخم دهان، خستگی و مشکلات لخته و ترمیم زخم هم ممکن است. درمان هدفمند لزوماً ملایم‌تر از شیمی‌درمانی نیست.
- ایمنی‌درمانی: بسیاری از عوارض وقتی پیش می‌آیند که سیستم ایمنی بیش‌فعال می‌شود و به بافت سالم حمله می‌کند. بنابراین هر علامت تازه را به تیم بگویید.
- هورمون‌درمانی: مثلاً گُرگرفتگی، خستگی، تهوع، تغییر خلق، و در مردان دچار سرطان پروستات کم شدن میل و توان جنسی و ضعف استخوان؛ در زنان خشکی واژن و تغییر قاعدگی.
چند نکتهٔ مهم:
- عوارض نشانهٔ اثر درمان نیستند.
- بسیاری از عوارض بعد از پایان درمان بهتر می‌شوند، ولی خستگی ممکن است ماه‌ها طول بکشد.
- بسیاری از افراد در حین شیمی‌درمانی می‌توانند کار کنند.
- هر دارو، مکمل یا فراوردهٔ گیاهی را قبل از مصرف به تیم درمان بگویید.
برای مراقبت در خانه راهنمای بیمار سایت را ببینید.
چه زمانی تماس بگیرید؟
- تب ۳۸ درجه یا بیشتر، لرز، سرفه یا گلودرد، سوزش ادرار یا قرمزی و ورم محل کاتتر: همان لحظه با تیم درمان تماس بگیرید. عفونت در دوران درمان می‌تواند جدی باشد. پیش از مصرف داروی تب‌بر مشورت کنید، چون ممکن است نشانهٔ مشکل بزرگ‌تر را بپوشاند.
- استفراغ یا اسهال شدید که نمی‌گذارد مایعات بخورید، علائم کم‌آبی (دهان خشک، ادرار کم و تیره، سرگیجه).
- خونریزی که بند نمی‌آید، کبودی بدون علت، یا مدفوع سیاه.
- زخم دهان که خوردن، آشامیدن یا خوابیدن را سخت کرده است.
- اورژانس (۱۱۵): تنگی نفس شدید یا ناگهانی، درد قفسهٔ سینه، از حال رفتن، ضعف یک سمت بدن یا اختلال گفتار.
برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
شیمی‌درمانی همیشه باعث ریزش مو می‌شود؟
نه. بعضی داروهای شیمی‌درمانی باعث ریزش مو می‌شوند و بعضی نه. بپرسید داروی شما چه وضعیتی دارد. اگر مو ریخت، معمولاً بعد از پایان درمان در چند ماه برمی‌گردد، هرچند ممکن است ابتدا نازک‌تر باشد یا رنگ و حالتش کمی فرق کند.
عوارض شدید یعنی درمان بهتر اثر می‌کند؟
نه. از روی شدت عوارض نمی‌توان فهمید درمان اثر می‌کند یا نه. پزشک اثر را با معاینه، آزمایش خون و تصویربرداری می‌سنجد.
درمان هدفمند و ایمنی‌درمانی بی‌عارضه‌اند؟
نه. این درمان‌ها هم عارضه دارند و بعضی عوارض جدی هستند. در درمان هدفمند اسهال و مشکلات کبدی شایع‌ترین عارضه‌اند و در ایمنی‌درمانی ممکن است سیستم ایمنی به بافت‌های سالم حمله کند. هر کدام برنامهٔ پایش و فهرست علائمی دارد که باید گزارش شوند.
در دوران شیمی‌درمانی می‌توانم کار کنم؟
بسیاری از افراد می‌توانند، به شرطی که برنامهٔ کار را با حال خودشان هماهنگ کنند. ممکن است لازم شود ساعت کار را کم کنید یا در روزهای سخت در خانه کار کنید. این به نوع درمان و عوارضتان بستگی دارد.
می‌توانم دارو یا مکمل گیاهی کنار درمان بخورم؟
حتماً قبل از مصرف هر دارو، مکمل یا فراوردهٔ گیاهی به تیم درمان بگویید. بعضی از این‌ها ممکن است اثر درمان را تغییر بدهند. تا امروز هیچ مطالعه‌ای نشان نداده رژیم، ویتامین یا مکمل بتواند سرطان را درمان کند یا برگشتش را جلوگیری کند.
آیا درمان دارویی همیشه به‌معنی درمان قطعی است؟
هدف درمان در هر بیمار فرق می‌کند. ممکن است هدف از بین بردن سرطان یا کم کردن احتمال برگشت باشد، یا کند کردن رشد، یا کم کردن علائم. از پزشک بپرسید هدف درمان در مورد شما چیست.