لخته و خونریزی

لخته و خونریزی یعنی چه؟

لخته شدن خون کار طبیعی بدن است و وقتی رگ زخمی می‌شود جلوی خونریزی را می‌گیرد. گاهی لخته بدون زخم در رگ ساخته می‌شود یا خودش حل نمی‌شود. گاهی هم برعکس، خون خوب لخته نمی‌شود و خونریزی طول می‌کشد.

لخته. لختهٔ رگ‌های سیاهرگی (ورید) ممکن است جلوی برگشت خون به قلب را بگیرد و درد و ورم بسازد. لختهٔ سیاهرگ عمقی پا را DVT می‌گویند. اگر لخته از جایش جدا شود و به ریه برسد، به آن آمبولی ریه می‌گویند که جدی است و درمان فوری می‌خواهد. لختهٔ سرخرگ‌ها (شریان) هم می‌تواند به سکتهٔ قلبی یا مغزی برسد.

عواملی که خطر لختهٔ سیاهرگی را بالا می‌برند: سرطان، جراحی بزرگ یا ضربه، بی‌حرکتی طولانی (از جمله سفر طولانی)، بارداری، سیگار، قرص‌های هورمونی ضدبارداری، چاقی، سن بالای ۶۰ سال، سابقهٔ خانوادگی، دیابت، فشار خون و چربی بالا، و وجود کاتتر وریدی. با این حال هر کسی با این عوامل لخته نمی‌کند، و گاهی لخته بدون علت روشنی هم پیش می‌آید.

خونریزی. بیماری‌های خونریزی‌دهنده وقتی پیش می‌آیند که پلاکت‌ها کم یا ناکارآمد باشند، یا پروتئین‌های لخته‌ساز کم یا معیوب باشند. هموفیلی و بیماری فون‌ویلبراند شناخته‌شده‌ترین انواع ارثی‌اند. بیماری‌های پلاکتی شایع‌ترین علت‌اند و بیشتر اکتسابی هستند، نه ارثی.

چه علائمی دارد؟

• لختهٔ پا: درد ضرباندار یک پا (معمولاً ساق یا ران)، ورم یک پا، گرمی و حساسیت، و قرمزی یا کبودی پوست که روی پوست تیره سخت‌تر دیده می‌شود.
• آمبولی ریه: تنگی نفس ناگهانی، درد قفسهٔ سینه که با نفس کشیدن بیشتر می‌شود، سرفهٔ خونی، ضربان تند، تعریق. مورد اورژانسی است.
• اختلال خونریزی: کبودی آسان، خونریزی لثه، خونریزی بینی بدون علت، قاعدگی سنگین، طول کشیدن خونریزی بعد از بریدگی کوچک یا کار دندانپزشکی و خونریزی طولانی بعد از جراحی. خونریزی داخل مفصل در هموفیلی دیده می‌شود.

چگونه تشخیص داده می‌شود؟

• لخته: معمولاً پزشک بر اساس علائم و سابقه ارجاع می‌دهد و برای لختهٔ پا سونوگرافی (برای دیدن جریان خون در رگ) انجام می‌شود. اگر علت لخته روشن نباشد، ممکن است آزمایش‌ها یا بررسی‌های بیشتری لازم شود.
• خونریزی: شمارش پلاکت یکی از اولین بررسی‌هاست و پزشک بر اساس نتیجه و علائم و سابقهٔ خانوادگی تصمیم می‌گیرد چه آزمایش دیگری لازم است. شمارش پلاکت کم یا زیاد علت‌های متعددی دارد و فقط یک نشانه است، نه تشخیص.

درمان چگونه است؟

• لخته: تقریباً همهٔ بیماران داروی ضدانعقاد (معروف به «رقیق‌کنندهٔ خون») می‌گیرند تا لخته بزرگ نشود و لختهٔ تازه نسازد. این داروها در واقع خون را رقیق نمی‌کنند؛ روند لخته شدن را مهار می‌کنند. معمولاً حداقل چند ماه مصرف می‌شوند، ولی مدت دقیق را پزشک بر اساس علت لخته تعیین می‌کند. در موارد خاص روش‌های دیگری مثل داروهای حل‌کنندهٔ لخته یا خارج کردن لخته به‌کار می‌رود.
• خونریزی: درمان به نوع بیماری بستگی دارد. بیماران فون‌ویلبراند خفیف ممکن است درمان نخواهند ولی باید از مصرف آسپرین و ایبوپروفن پرهیز کنند. در هموفیلی از فاکتورهای جایگزین استفاده می‌شود. اگر پلاکت پایین باشد، پزشک علت را پیدا می‌کند و درمان بر همان اساس است.

پیگیری و مراقبت در خانه

اگر داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنید:

• بدون نظر پزشک هرگز قطع یا کم و زیاد نکنید. اگر قبل از جراحی یا آزمایشی لازم باشد مصرف متوقف شود، پزشک هماهنگ می‌کند.
• به هر پزشک و دندانپزشکی بگویید که این دارو را مصرف می‌کنید و اگر کارت هشدار دارو دارید همیشه همراهتان باشد.
• قبل از شروع هر دارو، مسکن یا مکمل حتی بدون نسخه، از پزشک یا داروساز بپرسید. بعضی مسکن‌ها (مثل ایبوپروفن و آسپرین) و داروهای گیاهی با این داروها اثر متقابل دارند.
• مراقب نشانه‌های خونریزی باشید: خون در ادرار یا مدفوع، مدفوع سیاه، کبودی شدید یا گسترده، خونریزی طولانی بینی یا لثه، استفراغ یا سرفهٔ خونی.
• بعد از شروع درمان لخته، سفر هوایی یا طولانی را با پزشک هماهنگ کنید. بهتر است پروازها و سفرهای طولانی را حداقل دو هفته بعد از شروع دارو انجام دهید.
• برای پیشگیری از لختهٔ پا در سفر طولانی، هر چند وقت یک بار حرکت کنید و لباس گشاد بپوشید.

اگر پلاکت پایین دارید (مثلاً در دوران شیمی‌درمانی): مسواک خیلی نرم، کفش در خانه، ریش‌تراش برقی به‌جای تیغ، و پرهیز از مسکن‌های حاوی آسپرین یا ایبوپروفن مگر پزشک اجازه داده باشد. برای خونریزی، روی محل را با پارچهٔ تمیز محکم فشار دهید.

چه زمانی تماس بگیرید؟

اورژانس (۱۱۵) یا مراجعهٔ فوری:

• تنگی نفس ناگهانی، درد قفسهٔ سینه یا پشت، ضربان خیلی تند یا از حال رفتن. در این حالت خودتان رانندگی نکنید.
• درد و ورم یک پا همراه با تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه.
• خونریزی شدید که بند نمی‌آید، استفراغ یا سرفهٔ خونی.
• ضربه به سر یا سردرد شدید ناگهانی با گیجی، اختلال گفتار یا ضعف دست و پا در کسی که داروی ضدانعقاد مصرف می‌کند.

در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید:

• درد، ورم و گرمی یک پا.
• خونریزی بینی یا لثه که طول می‌کشد، کبودی بدون علت، یا لکه‌های ریز قرمز یا بنفش روی پوست.
• قاعدگی خیلی سنگین‌تر از معمول.

برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.