کم‌خونی و کمبود آهن
کم‌خونی یعنی گلبول قرمز سالم کم است. دلیل آن گاهی ساده است، مثل کمبود آهن، و گاهی نیاز به بررسی بیشتر دارد. اینجا می‌خوانید علائم، علت‌یابی و مسیر معمول درمان را.
کم‌خونی چیست؟
گلبول‌های قرمز اکسیژن را از ریه به بقیهٔ بدن می‌برند. این کار با هموگلوبین انجام می‌شود، پروتئینی که آهن دارد. کم‌خونی یعنی تعداد گلبول قرمز کافی نیست. دلیلش می‌تواند این باشد که گلبول‌ها به‌اندازهٔ لازم ساخته نمی‌شوند، درست کار نمی‌کنند یا زودتر از حد معمول از بین می‌روند.
انواع رایج:
- کمبود آهن. شایع‌ترین نوع است. خونریزی مهم‌ترین علت آن است.
- کمبود ویتامین‌ها (مثل ویتامین ب۱۲ و فولات)، به‌خاطر تغذیه یا جذب ضعیف.
- کم‌خونی ناشی از بیماری‌های دیگر، مثل بیماری کلیه، التهاب مزمن یا درمان‌های سرطان.
- انواع کمتر شایع: کم‌خونی داسی‌شکل، همولیتیک (تخریب زودرس گلبول) و آپلاستیک (مغز استخوان گلبول کم می‌سازد).
چه علائمی دارد؟
ضعف و خستگی، تنگی نفس، سرگیجه، تپش قلب یا ضربان نامنظم، سردرد، سردی دست‌ها و پاها، رنگ‌پریدگی یا زردی پوست، و گاهی صدای زنگ یا وزوز در گوش. در کمبود آهن ممکن است تغییر مزه، زبان دردناک، ریزش مو، تغییر ناخن یا میل به خوردن چیزهای غیرخوراکی هم باشد.
علائم کم‌خونی به‌راحتی نادیده گرفته می‌شود. خیلی‌ها فقط از روی آزمایش خون می‌فهمند.
چگونه تشخیص داده می‌شود؟
- شمارش کامل خون (CBC). هموگلوبین، گلبول‌های قرمز و حجم آن‌ها را نشان می‌دهد. نیاز به آماده‌سازی خاصی ندارد.
- آزمایش‌های آهن و فریتین. فریتین نشان می‌دهد چقدر آهن در بدن ذخیره شده است.
- پیدا کردن علت. مهم‌ترین قسمت کار همین است. پزشک دربارهٔ قاعدگی، تغذیه، بارداری، داروها (مثلاً مسکن‌های ضدالتهاب که معده را اذیت می‌کنند) و علائم گوارشی می‌پرسد. اگر علت روشن نباشد ممکن است آزمایش وجود خون در مدفوع، آندوسکوپی یا کولونوسکوپی یا ارجاع به متخصص لازم شود. در مردان و زنانی که قاعدگی ندارند، کمبود آهن معمولاً بررسی گوارشی می‌خواهد تا خونریزی یا سرطان دستگاه گوارش کنار گذاشته شود. این به معنی وجود سرطان نیست؛ یعنی پزشک علت را جدی دنبال می‌کند.
- در بعضی موارد، آزمایش‌های بیشتر خون یا نمونه‌برداری از مغز استخوان برای نوع‌های کمتر شایع لازم می‌شود.
مقدار طبیعی هموگلوبین بین آزمایشگاه‌ها و بین افراد (زن و مرد، کودک، بارداری) فرق دارد. به عدد و محدودهٔ چاپ‌شده در برگهٔ همان آزمایشگاه نگاه کنید و تفسیر را به پزشک بسپارید. یک مرجع (ASH) برای نمونه کم‌خونی را در مردان هموگلوبین کمتر از ۱۳٫۵ و در زنان غیرباردار کمتر از ۱۲ گرم در دسی‌لیتر ذکر کرده است.
درمان چگونه است؟
درمان از علت شروع می‌شود:
- کمبود آهن. اول علت (مثلاً خونریزی) پیدا و درمان می‌شود. بعد پزشک تعیین می‌کند آهن را از راه غذا یا قرص بگیرید. قرص آهن ممکن است یبوست، اسهال، دل‌درد، سوزش سردل و تیره شدن مدفوع بیاورد. مقدار و مدت مصرف را پزشک می‌گوید.
- کمبود ویتامین. درمان بر اساس همان ویتامین و دلیل کمبود است.
- بیماری‌های دیگر. درمان آن بیماری اغلب کم‌خونی را بهتر می‌کند.
- تزریق خون در بعضی موارد، وقتی خون زیادی از دست رفته یا کم‌خونی شدید است. تزریق در مرکز درمانی و با کنترل نشانه‌های حیاتی انجام می‌شود.
پیگیری و مراقبت در خانه
- پزشک ممکن است چند ماه بعد دوباره آزمایش بگیرد تا ببیند سطح آهن و هموگلوبین بالا آمده یا نه.
- تغذیه: گوشت، سبزی‌های برگ‌سبز، حبوبات، خشکبار، غلات غنی‌شده. چای و قهوه و لبنیات در مقدار زیاد، جذب آهن را کم می‌کنند. قرص یا مکمل آهن را فقط با نظر پزشک شروع یا قطع کنید و از دسترس کودکان دور نگه دارید، چون مصرف زیاد آهن در کودکان خطرناک است.
- اگر خسته‌اید، انرژی‌تان را بین مهم‌ترین کارها تقسیم کنید و از دیگران کمک بگیرید.
چه زمانی تماس بگیرید؟
- ضعف و رنگ‌پریدگی که ادامه دارد، یا خستگی که کارهای روزمره را سخت کرده: در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید.
- مدفوع سیاه یا خونی، یا استفراغ خونی: فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
- اورژانس (۱۱۵): تنگی نفس ناگهانی، درد قفسهٔ سینه، ضربان بسیار تند، یا از حال رفتن.
برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
هموگلوبین پایین یعنی سرطان دارم؟
نه. شایع‌ترین علت کم‌خونی کمبود آهن است و بیشتر وقت‌ها دلیل آن از دست رفتن خون، مثلاً قاعدگی سنگین یا خونریزی آهستهٔ گوارشی، یا مصرف ناکافی آهن است. با این حال چون ممکن است علت دیگری هم وجود داشته باشد، پزشک دنبال علت می‌گردد.
می‌توانم خودم قرص آهن بخورم؟
بهتر است نخورید مگر پزشک گفته باشد. اول باید معلوم شود علت کم‌خونی چیست، چون اگر علتش خونریزی باشد فقط آهن دادن مشکل را حل نمی‌کند. آهن زیاد هم مضر است و برای کودکان خطرناک است. هر قرصی را از دسترس بچه‌ها دور نگه دارید.
چرا فقط با رژیم غذایی آهنم بالا نمی‌آید؟
رژیم می‌تواند کمک کند، ولی اگر علت کمبود از دست رفتن خون یا جذب ضعیف باشد، غذا به‌تنهایی کافی نیست. چای، قهوه، شیر و لبنیات در مقدار زیاد جذب آهن را کم می‌کنند. اینکه شما چه برنامه‌ای لازم دارید را پزشک یا کارشناس تغذیه می‌گوید.
کی نیاز به تزریق خون پیدا می‌کنم؟
تزریق خون برای وقتی است که خون زیادی از دست رفته یا گلبول‌های قرمز سالم خیلی کم است، مثلاً بر اثر خونریزی شدید یا بعضی بیماری‌های خون و درمان‌های سرطان. ممکن است پیش از تزریق خون روش‌های دیگر امتحان شود. تصمیم را پزشک می‌گیرد.
کم‌خونی را نباید جدی گرفت؟
باید جدی بررسی شود ولی نباید ترساند. اگر درمان نشود می‌تواند خطر عفونت و مشکلات قلبی و ریوی را بالا ببرد، و پیدا کردن علت مهم است. پیدا کردن علت و پیگیری آزمایش‌ها همین‌جا اهمیت دارد.